Mới đây, 3 quan chức hàng đầu, những người đã lãnh đạo Toyota liên tục 4 năm vừa qua, trong đó có Mitsuo Kinoshita, đã tuyên bố nghỉ hưu. Quyết định này dọn đường cho sự thay ngôi đổi chủ của Toyota. Ông Toyoda, thành viên gia tộc Toyota, sẽ lên nắm quyền lãnh đạo chính thức vào tháng 6/2009. Ông Watanabe, đương kim chủ tịch, sẽ được chỉ định làm phó  chủ tịch. 

Con đường tới quyền lực của Akio Toyoda

Từ cuối năm ngoái, nội bộ Toyota xảy ra cuộc chạy đua vào ghế chủ tịch rất khốc liệt giữa hai ứng viên, Toyoda và Kinoshita, cánh tay phải của chủ tịch sắp mãn nhiệm Watanabe. 

Một vài người lo ngại rằng ông Akio Toyoda quá trẻ. Những người khác bày tỏ, một công ty thương mại lớn như Toyota không nên lựa chọn một thành viên gia tộc làm chủ tịch.

Bước ngoặt đã diễn ra trong cuộc họp lịch sử tháng 11 tại thủ phủ của Toyota. Cha đẻ của Akio, Shoichiro Toyoda, cựu chủ tịch Toyota, hiện nắm giữ 2% cổ phiếu, đã đưa ra một nhận xét khá tinh tế: “tại sao mọi vấn đề chủ chốt ngày nay đều được quyết định bởi riêng Watanabe và Kinoshita?” Shoichiro Toyoda kín đáo tỏ thái độ về việc Watanabe và Kinoshita đã phá vỡ cam kết của Toyota, tự mình quyết định chuyển hướng sang sản xuất xe Prius, mẫu hybrid xăng-điện, thay vì Highlander, mẫu thể thao đa dụng mà không hề tham khảo ý kiến vị lãnh đạo cao cấp khác nào. 

Chính nhận xét ý nhị này, cùng với hàng loạt những lời chỉ trích từ các vị giám đốc điều hành khác về chính sách của bộ đôi Watanabe - Kinoshita đã nghiêng cán cân về phía Toyoda trong cuộc chạy đua quyền lực. 

Khi được hỏi, liệu danh tiếng của gia tộc có giúp cho ông Akio nắm ngôi vị chủ tịch, Shoichiro nói: “Vị chủ tịch hiện thời sẽ đưa ra quyết định ai là người phù hợp nhất kế nhiệm mình, và ngẫu nhiên, đó chính là con trai tôi.”  

Thời thế 

Sự chuyển giao quyền lực này trong nội bộ Toyota thể hiện những biến động tại một trong những thời kỳ khó khăn nhất trong lịch sử 70 năm tồn tại và phát triển.  

Trong thập kỷ qua, Toyota đã mở rộng ra với nhịp độ quá nhanh và tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Dưới thời ông Watanabe, Toyota từng công bố lợi nhuận ròng 1,72 nghìn tỉ Yên cuối tháng 3 năm 2008.  

Dấu hiệu “túng quẫn” bắt đầu khi cuối năm ngoái, Watanabe đã kêu gọi các giám đốc cùng chia sẻ gánh nặng, tức cắt giảm lương và sau đó còn gợi ý họ “mua xe mới” để góp phần tăng doanh số.  

Tình thế dần trở nên ngày càng trầm trọng hơn. Toyota dự báo thua lỗ ròng 350 tỉ Yên khi năm tài chính kết thúc vào 31/03/09. Không chỉ doanh số giảm, thu nhập của hãng còn tổn thương do đồng Yên mạnh, lượng tiền tệ thu được ở nước ngoài sẽ giảm giá trị khi đổi sang đồng Yên Nhật.  

Ông Toyoda lớn tiếng chỉ ra rằng, không phải khủng hoảng kinh tế là nguyên nhân duy nhất dẫn tới hoạt động thua lỗ của Toyota. Chính những người tiền nhiệm của ông đã làm tình hình trầm trọng thêm vì đi lệch khỏi giá trị cốt lõi của hãng: tiết kiệm và hiệu quả. Những sai lầm của đội ngũ lãnh đạo hiện thời đã được ông Akio tổng kết ở những điểm sau: 

“Bệnh thành tích”

Shoichiro Toyoda, 83 tuổi, người nắm cương vị chủ tịch Toyota trong suốt những năm 80 phát biểu: “tôi cho rằng Toyota có lẽ đã hơi quá bành trướng để cạnh tranh với các nhà sản xuất ô tô Mỹ….Có rất nhiều vấn đề chúng ta cần xem xét lại.” 

Koichi Shimokawa, giáo sư khoa quản trị kinh doanh, trường đại học Tokai, Nagoya cho rằng, Toyota đã quá say mê với ngôi vị nhà sản xuất ô tô lớn nhất thế giới, nên phản ứng chậm chạp, không kịp cắt giảm chi phí khi kinh tế Mỹ bắt đầu khủng hoảng. “Toyota quá tự tin với khả năng cạnh tranh của mình và liên tục đẩy tiến độ sản xuất.” 

Hệ quả, khi thị trường chững lại do khủng hoảng, các mẫu xe của Toyota sản xuất không ai mua dồn ứ khắp các bến cảng, sân bãi, thậm chí hãng phải thuê tàu chở xe ế. Toyota có thể sẽ phải đóng cửa nhiều nhà máy tại Bắc Mỹ và Nhật Bản, vốn được mở rộng một cách ồ ạt trong những năm gần đây và đang gánh chịu hậu quả của khủng hoảng thừa. Quá trình đóng cửa này báo hiệu một đợt sa thải lớn chưa từng có kể từ năm 1950, khi 3.000 công nhân Toyota đã mất việc làm. 

Chiến lược giá sai lầm

Ông Akio Toyoda đã từng theo đuổi lý thuyết rằng người lãnh đạo phải biết rời khỏi phòng điều hòa ghế salon, đi tìm hiểu tận ngọn nguồn vấn đề. Trong nhiều năm, ông trung thành với tôn chỉ này và đã nắm bắt được rằng  công ty ngày càng xa rời nguyên lý của mình.

Ông đặc biệt quan tâm đến việc Watanabe và Kinoshita luôn đặt mục tiêu đạt 2 nghìn tỉ Yên lợi nhuận lên hàng đầu. Do vậy, họ ảo vọng rằng người tiêu dùng Mỹ sẽ sẵn sàng trả tiền mua xe Toyota, và đã thay đổi kế hoạch giá cả lâu dài của mình. Từ năm 2007, Toyota đã bắt đầu tăng giá các mẫu xe thiết kế lại, trong đó có Corrola, một trong những mẫu xe được ưa chuộng nhất.  

Toyota Mỹ đã định giá Corrola cao hơn khoảng 1000 đến 1500 USD so với mức mà người Mỹ sẵn sàng trả cho một mẫu xe gia đình. Không hề ngạc nhiên khi doanh số của Corrola giảm sút 25%, chỉ bán ra 21.000 xe trong tháng 2/2008.

Cliff Cummings, chủ đại lý kỳ cựu tại California, cùng rất nhiều nhà bán lẻ khác đã cảnh báo với Toyoda rằng, chiến lược giá đó không phải là con đường đúng đắn. Toyota đã xây dựng được thương hiệu xe giá cả phải chăng, và hãng đang dần đập bỏ nó. Ông đã nhận ra rằng, “những người hiểu chuyện” sẽ sớm nhìn ra những bất cập trong giá thành các sản phẩm của Toyota. 

Hướng đi công nghệ sai lầm

Từ khi ra đời, Toyota luôn đặt quan hệ giữa công nghệ và chi phí lên hàng đầu. Do đó, hãng nổi tiếng với những mẫu xe công nghệ không có điểm gì nổi trội, nhưng hiệu quả và tiết kiệm chi phí. Những người tiền nhiệm của Akio lại muốn đi ngược lại với điều đó, và đã chứng tỏ họ sai lầm.

Katsuaki Watanabe từng đưa ra kế hoạch kakushin, hay còn gọi là “sự thay đổi mang tính cách mạng”, nhằm thay đổi đường lối sản xuất xe và nhà máy theo hướng phô diễn công nghệ. Kế hoạch này mang lại những tiến bộ, nhưng lại tạo ra những sản phẩm ô tô quá đắt đỏ.

Để chứng minh cho nhận định của mình, ông Toyoda đưa ra ví dụ về việc hãng đã chi những khoản tiền khổng lồ để nghiên cứu đưa ra hệ thống làm mát dùng năng lượng mặt trời rất phức tạp, áp dụng cho mẫu Prius mới. Hệ thống này đem đến lợi ích làm mát cho động cơ ngay khi xe dừng, nhưng khiến giá bán lẻ của mẫu Prius vì thế có thể tăng lên mức khoảng 28.000 USD thay vì 22.000 USD như hiện nay. 

Thêm vào đó là dây chuyển đắt đỏ tập trung vào nâng cấp vỏ ngòai thân xe bằng cách “dìm” thân xe hơi vào bể sơn và quay tròn. Dây chuyền này được tặng cho một cái tên khá “châm biếm”, shabu shabu (một món lẩu Nhật). 

Tất cả những yếu tố đó dẫn đến kết quả là một Toyota tiến sâu vào khủng hoảng và thua lỗ như hiện nay. 

Sau một loạt các phân tích ở trên, có thể thấy, ít nhất Akio Toyoda cũng nhìn ra được đâu là vấn đề tồn tại của hãng. Vị chủ tịch mới, thành viên của gia tộc Toyota sẽ lèo lái người khổng lồ này về với các giá trị cốt lõi: cải tổ sản xuất và thiết kế để cắt giảm tối đa chi phí, thiết lập lại chiến lược giá. 

Tuy vậy, chưa ai có thể khẳng định được liệu hướng đi trở về với các giá trị cốt lõi có vực dậy và khôi phục lại thời kỳ hùng mạnh của Toyota giữa nền kinh tế khủng hoảng hay không. Như Shoichiro Toyoda, cha đẻ của Akio Toyoda từng nói, “chúng ta không phải chúa, chúng ta đều có thể mắc sai lầm”.

 Tổng hợp